Bibliotheken Tentoonstellingen Balkan in kaart

Balkan in kaart

Uitgebreid commentaar kaart 1

1. General Constantin Teodorescu & professor Vasile Meritiu. Rom‚nia Mare cu numirele rom‚nesti ale tuturor localitatilor. (Groot-RoemeniŽ met roemeense namen van alle plaatsen). Boekarest 1919. Schaal 1 : 650.000. 107 x 143 cm. (W.2p.12)

∂ U ziet RoemeniŽ op zijn grootst. Voortgekomen uit de samenvoeging van twee vorstendommen die eeuwen lang vazalstaten waren van het Ottomaanse Rijk, heeft RoemeniŽ tussen 1859 (het jaar van de personele unie tussen MoldaviŽ en Walachije) / 1861 (het jaar van de fusie in ťťn staat) en 1919 zijn grondgebied meer dan verdubbeld.

Van de buitengrenzen van 1859 is alleen nog de zuidgrens met (inmiddels) Bulgarije over, tussen Oltenia en Severin (de IJzeren Poort). De zuidelijke Dobroedsja is in bezit genomen tijdens de Tweede Balkanoorlog, die eindigt met de vrede van Boekarest (augustus 1913). Dat was een makkelijke overwinning, aangezien het Bulgaarse leger in het zuiden stond, tegenover een overmacht van Servische, Griekse en Ottomaanse troepen. Als in juli 1914 de Eerste Wereldoorlog losbarst, blijft RoemeniŽ aanvankelijk neutraal, ofschoon er een geheim samenwerkingsverdrag bestaat met Oostenrijk-Hongarije, en de koning (Carol I) een vanuit familiale banden verklaarbare sympathie heeft voor de Duitsers. De publieke opinie in RoemeniŽ slingert heen en weer tussen de Centrale Machten en de Geallieerden. Als Bulgarije ServiŽ de oorlog verklaart en samen met Duitsers en Oostenrijk-Hongaren dat land onder de voet loopt, neigt men ertoe in dit op het oog winnende bondgenootschap te stappen. Als echter de Duitsers bij Verdun niet weten door te breken en Rusland onder generaal Broesilov een grote overwinning op Oostenrijk-Hongarije behaalt, laat de regering zich verleiden tot een alliantie met Rusland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en ItaliŽ (augustus 1916). Een grote rol hierbij speelt de geallieerde belofte dat RoemeniŽ na de overwinning alle gebieden in de Dubbelmonarchie waar Roemenen wonen in bezit mag nemen. De oorlog lijkt in het begin net zoín makkelijke als die tegen Bulgarije drie jaar eerder: de Roemeense troepen komen in volkomen onverdedigde gebieden als ze de Karpaten overtrekken, TranssylvaniŽ in. Maar al snel zet OostenrijkHongarije met zware Duitse steun de verdediging op en de tegenaanval in. Tegelijk trekt Bulgarije (ook al met Duitse steun) de Dobroedsja binnen. Dan blijkt dat het leger militair weinig voorstelt: de linies storten aan beide fronten vrij snel in, en het leger slaat massaal op de vlucht. Aan de terugtocht komt pas een einde als Russische troepen in januari 1917 het restant van het leger helpen het front te stabiliseren langs de Karpaten, de rivier de Şiret en de monding van de Donau. Heel Walachije is verloren, RoemeniŽ teruggebracht tot MoldaviŽ. De revolutie in Rusland maakt de positie van RoemeniŽ vervolgens onhoudbaar, en de regering ziet zich gedwongen vrede te sluiten met Duitsland, Bulgarije en Oostenrijk-Hongarije (april 1918). De zuidelijke Dobroedsja gaat weer verloren en ook moet territoir worden afgestaan aan de Dubbelmonarchie. Ofschoon een antibolsjevistische revolutie in BessarabiŽ de unie met het koninkrijk heeft geforceerd en daarmee het land weer behoorlijk groter wordt, is RoemeniŽ in feite een Duits protectoraat.

Niets wijst dus op wat luttele maanden later werkelijkheid zal zijn: het ontstaan van het RoemeniŽ dat op deze kaart te zien is. De nederlaag van de Centrale Machten en dan het uiteenvallen van de veelvolkerenstaat  Oostenrijk-Hongarije maakt enorme terreinwinst mogelijk. De zuidelijke Dobroedsja wisselt weer stuivertje, TranssylvaniŽ kan in bezit worden genomen. Franse troepen, inmiddels vanuit Saloniki opgerukt tot Belgrado, dwingen echter in november 1918 een demarcatielijn af tussen Hongarije en RoemeniŽ ongeveer langs de (groene) grenslijn tussen Crişiana en de Banaat aan de ene kant en TranssylvaniŽ aan de andere kant (zie de streeknamen in rood op de kaart). De dynamiek van de opkomende Groot-Roemeens gedachte, gericht op de vereniging van alle Roemenen in ťťn nationale staat, laat zich echter niet zo makkelijk remmen; voor het eerst in de geschiedenis manifesteert zich het roemeenstalige volksdeel als een constituerende, zelfs dominante gemeenschap in TranssylvaniŽ en aangrenzende regioís. Op een congres in Alba Iulia (1 december 1918) wordt de eenheid van Groot-RoemeniŽ (Rom‚nia Mare) geproclameerd, inclusief de Boekovina, Maramureş, Crişiana en de Banaat, en de Roemeense troepen trekken snel op naar het westen. De regering beroept zich op de voorwaarden waaronder zij in 1916 aan de oorlog is gaan deelnemen. De situatie in Hongarije is intussen zeer instabiel. De revolutionairen van Bela Kun, bondgenoten van de Sovjets in Rusland, grijpen de macht en de westerse Geallieerden kunnen het niet eens worden over wel of niet ingrijpen om de Rode opmars te stoppen. Dezelfde Fransen die eerder de Roemenen een halt hebben toegeroepen, nodigen nu het Roemeense leger uit mee te werken aan het omverwerpen van het nieuwe bewind in Boedapest. RoemeniŽ trekt daarom op tot de grenslijn die in zijn ogen bij de voorwaarden van 1916 beloofd is: deze komt overeen met de stippellijn aan de westzijde van het land, met uitzondering van de zuidwestelijke helft van de Banaat, die immers al door de nieuwe Joegoslavische staat in bezit is genomen. Als de revolutie in Boedapest verder escaleert, trekken de Roemenen, na het Hongaarse leger opnieuw verslagen te hebben, weer op, eindigend met de bezetting van Boedapest. Aan deze bezetting komt pas een einde als admiraal Horthy bezit neemt van de stad en enige decennia leiding geeft aan Ďrompí-Hongarije (zie verder bij nr. 36). De definitieve grenzen worden pas vastgesteld bij het Verdrag van Trianon (juli 1920) en liggen enige tientallen kilometers oostelijker dan de stippellijn op het grensgebied van RoemeniŽ en Hongarije. Ook de Banaat wordt definitief verdeeld tussen JoegoslaviŽ en RoemeniŽ. Desondanks verblijven sindsdien miljoenen hongaarstaligen op Roemeens territoir. De verdragen van Versailles c.s. verplichten tot het eerbiedigen van de rechten van minderheden, maar de nieuwe Roemeense staat, ofschoon slechts voor ongeveer 70% door roemeenstaligen bewoond, is niet erg geneigd zich hier veel van aan te trekken. Daarmee is de basis voor nieuwe conflicten gecreŽerd.

Een geheel ander aspect van deze kaart is de cartografische kwaliteit ervan. Rekening houdend met de omstandigheden waaronder zij tot stand moet zijn gekomen is de kaart nauwkeurig en het drukwerk van aanvaardbaar niveau. Het is immers oorlog in een land dat net een bezetting achter de rug heeft! Ze is de uitdrukking van een al langer bestaande traditie in RoemeniŽ, geÔnspireerd door met name de Franse kaartenmakerij. Het is een mooie overzichtskaart met veel oog voor detail. Tegelijk is het propagandistisch haastwerk: sommige steden hebben nog hun hongaarse namen, ofschoon ze in het als roemeenstalig geclaimde gebied liggen (Satmar in plaats van Satu Mare, in het noordwesten), terwijl elders de nieuwe roemeense naam slechts in kleine letters is toegevoegd (TÓrgu Mureş, op de kaart Sorrei, hongaarse naam Marosvasarhy, in Centraal-TranssylvaniŽ). 
[John Steegh]


vorige pagina volgende pagina