Bibliotheken Tentoonstellingen Balkan in kaart

Balkan in kaart

Uitgebreid commentaar kaart 4

4. Richard von Mach. Karte der Schulsphären der Türkischen Balkan- Halbinsel. Uit: Petermanns Mittheilungen 45, 1899. Schaal 1 : 3.700.000. 44,5 x 57 cm.       (U.2a.7)

¶ De internationale schoolstrijd die van 1870 tot 1912 in Europees Turkije woedt, is in 1899 in kaart gebracht door Richard von Mach. Over het politieke belang van die schoolstrijd zegt hij: ‘Niets verandert een nationaliteit meer dan een jarenlange planmatige aanpak door volksschool en kerk.’ In een serie van vier kaartjes geeft hij de verbreiding en relatieve invloedssfeer aan van griekse, bulgaarse, roemeense en servische scholen. De griekse scholen blijken vooral in Zuid-Macedonië sterk vertegenwoordigd tot Monastir (Bitola), Ohrid, Strumica en Nevrokop. In Zuid-Albanië verspreidt een netwerk van griekse scholen de helleense cultuur tot Dürres (Durazzo) en Oost-Thracië kent veel griekse scholen tot in Constantinopel. De bulgaren beschikken over gemiddeld 20 scholen per district in het overgrote deel van het gebied tussen het Šargebergte (ten noordwesten van Skopje / Üsküb) en de lijn Kastoría-Salonika-Seres. Ook zij zijn goed vertegenwoordigd in Oost-Thracië, vooral in gebieden tegen de Bulgaarse grens. Servische scholen vindt men in de Sandjak en vooral in het gebied tussen Prizren en Priština enerzijds en Veles en Kotčana anderzijds. Roemeense scholen treft men aan in de bergen van Zuidwest Macedonië waar vlachen wonen, een romaans sprekend herdersvolk. Von Mach zet alleen christelijke scholen op de kaart; wel geeft hij districten aan, met name in de bergen van Albanië, waar geen christelijke scholen zijn. De weinige albanese scholen, meestal islamitisch, zijn hier dus niet te zien; helaas zijn ook turkse staatsscholen niet aangegeven. Eind 19e eeuw breidt sultan Abdül­hamid II juist het aantal staatsscholen drastisch uit en stelt er het eenvoudiger volksturks, zonder arabische en perzische termen, verplicht.

Uit de kaartjes blijkt dat vooral in Macedonië de overlap van invloedssferen groot is; de kinderen zijn daar dus inzet van een intense wedijver. Schoolmeesters zijn vaak speciaal opgeleid als politieke vertegenwoordigers van nationale bewegingen. Diverse leiders van revolutionaire bewegingen in Ottomaans Macedonië komen voort uit het onderwijs. De rivaliteit is soms zo scherp dat klassen in stand worden gehouden voor twee of drie leerlingen. Ook komt het voor dat kinderen 20 kilometer naar de school van hun nationale voorkeur moeten lopen, terwijl de dorpsschool leegstaat. Het verleiden van de jeugd tot deelname aan een bepaalde beweging wordt met zo’n verve beoefend dat ‘bulgaarse’ ouders plots ‘griekse’ kinderen blijken te hebben of omgekeerd. De schoolstrijd in Europees Turkije wordt eind 19e eeuw sterk bepaald door de kerkscheuring tussen het Grieks-orthodoxe patriarchaat en het Bulgaarse Exarchaat (zie nr. 22). De bulgaren kiezen Salonika als onderwijscentrum; zij openen daar in 1881 een gymnasium. In het midden van de jaren negentig hebben zij zo’n 600 à 700 scholen in Macedonië, meestal onder auspiciën van het exarchaat. In Europa heeft het oude idee dat op de Balkan vooral grieks wordt gesproken plaatsgemaakt voor het inzicht dat in Europees Turkije slavisch, romaans en turks tezamen aanzienlijk meer voorkomen dan grieks. Omdat de taal een belangrijk criterium is bij een toekomstige etnische verdeling van de bevolking (zie de nrs. 26, 27, 28 en 29) doet Griekenland er alles aan om duidelijker op de taalkaart te komen. Vandaar dat het land aan scholen in Macedonië relatief meer geld besteedt dan aan scholen in het eigen land. Vooral bij vlachen, slaven en albanezen die trouw blijven aan het patriarchaat boekt het griekse onderwijs aanvankelijk succes. Maar na 1890 lijken veel vlachen in het zuidwesten en slaven in het zuiden van voorkeur te veranderen. De vraag moet gesteld in hoeverre het moeilijke katharevousa, het officiële gezuiverde grieks dat mijlenver af staat van de griekse volkstaal, mede verantwoordelijk is voor de overgang naar roemeense scholen en naar scholen van het exarchaat. 
[Harrie Teunissen]


vorige pagina volgende pagina