Bibliotheken Tentoonstellingen Het Nederlandse lied

Het Nederlandse lied tot 1600

Handgeschreven en gedrukte bronnen uit de Leidse collecties

Tentoonstelling van 31 augustus tot 25 september 2001 in de Universiteitsbibliotheek.
Samenstelling: Johan Oosterman.

Inleiding

Tentoongestelde stukken


Liedboekjes van vrome vrouwen

Geestelijke liederen staan vaak in kleine handschriften die in het bezit van vrome vrouwen waren. Ze zongen de liedjes of lazen ze in stilte om te mediteren.



BPL1289klein.jpg (12486 bytes)7. Liedboekje van Jenneken Verelst
Achter een exemplaar van de Souterliedekens uit 1540 zijn enkele katernen toegevoegd. Alleen dat gedeelte is hierna beschreven.
Papier, 30 bladen, 160 x 103 mm. Brabant, 1540-1550. - Liedboek (wereldlijk en geestelijk). 26 liederen. [BPL 1289]

Jenneken Verelst, aan wie dit boekje zijn naam te danken heeft, was de priorin van het klooster Ter Banck in Heverlee bij Leuven. Zij schreef haar naam voorin het boekje toen ze het in bezit kreeg. Het bevat verschillende wereldlijke en geestelijke liederen die omstreeks 1540 in Brabant heel bekend waren. Bij het opmerkelijkste daarvan ligt het hier open. Het is een loflied op Maria, geschreven door Anna Bijns (1493-1575). Dat zij het schreef weten we omdat in een acrostichon zowel haar naam (ANNA, te lezen bovenaan de linkerpagina) als die van haar biechtvader (BONAVENTURA) is te lezen. Pas onlangs, tijdens het werk aan het repertorium, is ontdekt dat dit Marialied door Anna Bijns is geschreven. Er zijn vele gedichten van deze Antwerpse dichteres bewaard, en waarschijnlijk schreef ze verscheidene liederen. Toch is dit het enige liedje waarvan we zeker weten dat ze het dichtte.

Ltk2058klein.jpg (11043 bytes)8. Die gheestelicke melody
Papier, 72 bladen, 149 x 107 mm. Noordelijke Nederlanden (Holland?), 1470-1480. - Liedboek (geestelijk). 19 liederen en meditaties. [LTK 2058]

Dit liedboekje is een geval apart: de liederen zijn niet bedoeld om te zingen, zo valt te lezen in de proloog, maar om in stilte te overwegen tijdens de meditatie. Het zijn, zou men kunnen zeggen, leesliederen. Dat het wel degelijk om liederen gaat, blijkt uit verschillende andere bronnen waarin ze staan: in enkele daarvan zijn ze met muzieknotatie bewaard. Dit handschrift is speciaal voor een gemeenschap van vrouwen gemaakt, zo blijkt uit verschillende teksten. Het is in ieder geval in bezit geweest van Etheken Berntsdachter: haar naam staat voorin het boekje. In eenvoudige pentekeningen wordt de meditatie ondersteund. Zo is hier te zien hoe Maria (links) tot de vrome nonnetjes spreekt: Creatuer dijn claghen. Het zijn precies de woorden waarmee Maria, aldus het opschrift op de rechterpagina, de mens antwoord geeft. De situatie uit het lied is dus in de tekening zichtbaar gemaakt.

Ltk218klein.jpg (18601 bytes)9. Liedboekje van Marigen Remen
Papier, 78 bladen, 190 x 130 mm. Holland, ca. 1540. - Convoluut, bestaande uit drie delen. Het derde deel is een liedboek (wereldlijk en geestelijk), 17 liederen. [LTK 218]

Het Liedboekje van Marigen Remen is een kleine verzameling van vooral geestelijke liederen. Verschillende daarvan hebben een mystieke inslag en komen alleen in dit boekje voor. Zoals veel geestelijke liedboekjes uit de vijftiende en zestiende eeuw, is ook dit exemplaar in het bezit van een vrouw geweest. De bezitster van dit boekje kennen we omdat ze haar naam in het boekje geschreven heeft en vraagt om het terug te brengen wanneer ze het zou zijn kwijtgeraakt: ‘dit hoert toe marigen remen diet vint die brent hoer tuus om gods wyl’.

vorige pagina volgende pagina