Bibliotheken Tentoonstellingen Het Nederlandse lied

Het Nederlandse lied tot 1600

Handgeschreven en gedrukte bronnen uit de Leidse collecties

Tentoonstelling van 31 augustus tot 25 september 2001 in de Universiteitsbibliotheek.
Samenstelling: Johan Oosterman.

Inleiding

Tentoongestelde stukken


Protestantse bundels

Bij de verbreiding van het protestantse geloof speelde het lied een belangrijke rol. Vooral in martelaarsliederen wordt dit vaak op dramatische wijze duidelijk. De diversiteit van het protestantisme, dat al vanaf het begin in allerlei richtingen uiteen viel, blijkt ook uit de liederen. Naast dogmatiek was er ook plaats voor mystieke liederen.



1497G10klein.jpg (15535 bytes)16. Veelderhande liedekens, ghemaeckt uut den Ouden ende Nieuwen Testamente, die voortijts in Druck zijn uutgegaen. Waer toe noch diversche Liedekens gestelt zijn, die noyt in Druc geweest en hebben, ende zijn in ordeninge vanden A.B.C. by den anderen gevoecht. Noch op een nieu bygevoecht een nieu Lietboecxken, van seer stichtelijcke Liedekens: Met noch eenighe nieuwe Liedekens, die in voorgaende Druck noyt geweest en zijn. Leiden: Jan Claesz. van Dorp, voor Cornelis Claesz te Amsterdam, 1599. - 372 liederen. [1497 G 10]

De Veelderhande liedekens doen hun naam eer aan. In de tweede helft van de zestiende eeuw verscheen de ene na de andere druk met deze of een vergelijkbare titel. Vaak ging het om wat we nu een ‘herziene druk’ noemen: er werden vaak liedjes toegevoegd, andere werden aangepast. Zo ontstonden zeer omvangrijke liedboeken, deze druk uit 1599 telt liefst 372 liederen. Veel van deze bundels waren doopsgezind van karakter, maar er kwam ook een calvinistische tak tot ontwikkeling.

1497F33klein.jpg (15857 bytes)17. Lied-boeck Dieryck Volckertzoons Koornherts: nu verbetert en verryckt. Amsterdam: Harmen Jansz. Muller, [1582?, 1587?]. - Liedboek met bijvoegsel. 103 liederen. [1497 F 33: 1]

Coornhert (1522-1590) kende een bewogen leven, bracht enige tijd door in de gevangenis, moest een paar maal vluchten vanwege politieke opvattingen en verkeerde in de omgeving van Willem van Oranje. Hij schreef een enorm en divers oeuvre. Het Lied-boeck verscheen voor het eerst in 1575, het hier getoonde exemplaar is een latere druk waaraan liederen zijn toegevoegd. Coornherts opvattingen stonden vaak ver af van de dogmatische kerkelijke leer. Hoewel hij protestants was, hebben veel van zijn liederen een mystieke toon, zoals te zien is aan Der lieden lied, een Lied van Liefde schoon.

1499klein.jpg (17184 bytes)18. Een Testament gemaeckt by Soetken van den Houte, het welcke sy binnen Gendt in Vlaenderen metten Doodt bevesticht heeft, Anno. M.D. ende . LX den xxvij. Novembris, Ende haeren kinderen David, Betken ende Tanneken tot een Memorie ende voor het alder beste Goet heeft naghelaten, Als een jeghelick Leesen mach. Hier achter noch by ghedruck,/ een schoone Kinder Tucht: hoe alle vrome Ouders, haer kinderen (na uutwijsen der Schriftueren) schuldich ende gehouden zijn te regheren. [Rees: Thierry Wylicks van Santen, ca. 1582]. - 1 lied. [1499 G 17: 4]

Soetken van den Houte (?-1560) was doopsgezind en werd op 31 juli 1560 schuldig bevonden aan ketterij. Op 20 november van datzelfde jaar werd ze ter dood gebracht. In de maanden van gevangenschap schreef ze een geestelijk testament, zoals vaker gebeurde door martelaren voor het nieuwe geloof. Ze vergelijkt het lot van de martelaar met het lijden van Christus. Aan dit testament is een lied toegevoegd van Martha Baerts, het dienstmeisje van Soetken, die zichzelf aangeeft bij justitie om maar te bewijzen hoe standvastig zij is in haar doperse geloof.

vorige pagina volgende pagina